Schonere lucht kan hittegolven versterken
Minder luchtvervuiling is goed voor de gezondheid, maar kan tegelijkertijd een deel van de opwarming zichtbaar maken die eerder door vervuilende deeltjes werd afgeremd. Nieuw onderzoek suggereert dat de sterke daling van sulfaatdeeltjes boven Europa heeft bijgedragen aan warmere zomers en langdurigere hittegolven, ook in Spanje.
Wetenschappers benadrukken dat dit niet betekent dat luchtvervuiling wenselijk is. De uitstoot van broeikasgassen blijft veruit de belangrijkste oorzaak van de stijgende temperaturen.
Minder deeltjes laten meer zonlicht door
Sulfaten zijn kleine deeltjes die onder meer ontstaan bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Ze blijven in de atmosfeer zweven en weerkaatsen een deel van het zonlicht terug de ruimte in. Daardoor hebben ze tijdelijk een verkoelend effect.
Sinds de jaren tachtig is de uitstoot van deze deeltjes in Europa sterk afgenomen door strengere milieuregels en schonere technologie. Hierdoor is de luchtkwaliteit verbeterd, maar bereikt ook meer zonnestraling het aardoppervlak.
Onderzoekers van het Barcelona Supercomputing Center en het Britse Met Office ontdekten dat de afname van sulfaatvervuiling niet alleen voor extra opwarming zorgt, maar ook de luchtcirculatie boven Europa beïnvloedt. Hun onderzoek verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Geophysical Research Letters.
Warme lucht blijft langer boven Europa hangen
Volgens de onderzoekers beïnvloedt het temperatuurverschil tussen verschillende delen van het noordelijk halfrond de zogenoemde Rossbygolven. Dit zijn grote golvende luchtstromen op grote hoogte die het weer over Europa mede bepalen.
Wanneer deze luchtstromen nauwelijks van plaats veranderen, kunnen hogedrukgebieden langdurig boven dezelfde regio blijven hangen. Koelere weersystemen worden dan geblokkeerd en warme lucht blijft langer boven Spanje en andere delen van West-Europa aanwezig.
Dit kan leiden tot een soort opstopping in de atmosfeer, waarbij hittegolven niet alleen warmer worden, maar ook langer aanhouden. De klimaatmodellen laten dit effect wel zien, maar onderschatten volgens de onderzoekers hoe sterk de Europese zomertemperaturen in werkelijkheid zijn gestegen.
Broeikasgassen blijven de belangrijkste oorzaak
De nieuwe bevindingen veranderen niets aan de conclusie dat klimaatverandering vooral wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen.
Een afzonderlijke studie naar Europese hittegolven tussen 1940 en 2020 concludeert dat broeikasgassen ongeveer de helft van de sterke stijging sinds 1980 verklaren. De afname van verkoelende aerosolen versterkte die ontwikkeling naar schatting met ongeveer een kwart.
De schonere lucht veroorzaakt de opwarming dus niet op zichzelf. Zij haalt vooral een tijdelijke ‘beschermlaag’ weg die een deel van de door broeikasgassen veroorzaakte warmte maskeerde.
Hittegolven worden veel waarschijnlijker
World Weather Attribution onderzocht de uitzonderlijke hitte die West-Europa in juni 2026 trof. In delen van Spanje, Frankrijk, Duitsland, Italië en Engeland lagen de temperaturen 5 tot 12 graden boven het normale niveau voor de tijd van het jaar.
Volgens de onderzoekers zou een vergelijkbare hittegolf in 1976 vrijwel onmogelijk zijn geweest. Dezelfde weersituatie zou destijds overdag ongeveer 3,5 graden koeler zijn geweest. Door de hogere basistemperatuur leveren bekende weerspatronen tegenwoordig veel extremere hitte op.
Meer dan duizend warmtegerelateerde sterfgevallen
De gevolgen voor de volksgezondheid zijn groot. Het Spaanse monitoringsysteem MoMo schatte dat in juni 2026 in Spanje 1.029 sterfgevallen konden worden toegeschreven aan de hoge temperaturen. Het gaat om voorlopige statistische schattingen, waaronder ook mensen bij wie bestaande hart-, long- of andere gezondheidsproblemen door de hitte zijn verergerd.
Wereldwijd worden jaarlijks naar schatting ongeveer 489.000 sterfgevallen in verband gebracht met hitte. Vooral ouderen, chronisch zieken, jonge kinderen, buitenwerkers en mensen zonder toegang tot voldoende verkoeling lopen extra risico.
Luchtvervuiling terugbrengen blijft noodzakelijk
De onderzoekers benadrukken dat de uitkomst geen argument is om meer vervuilende deeltjes uit te stoten. Buitenluchtvervuiling veroorzaakt jaarlijks miljoenen vroegtijdige sterfgevallen en verhoogt onder meer het risico op hart- en vaatziekten, beroertes, luchtwegaandoeningen en longkanker.
De boodschap is daarom tweeledig: de luchtkwaliteit moet verder verbeteren, maar tegelijkertijd moet de uitstoot van broeikasgassen veel sneller omlaag. Alleen schonere lucht is niet voldoende wanneer de verbranding van olie, gas en steenkool het klimaat verder blijft opwarmen.
