Waarom wonen zoveel mensen in Spanje in huizen zonder officiële woonbestemming

Waarom wonen zoveel mensen in Spanje in huizen zonder officiële woonbestemming?

In Spanje staan duizenden woningen waarin mensen al jarenlang wonen, terwijl de gebouwen officieel niet als woning zijn toegestaan of niet over de juiste bewoningsdocumenten beschikken. Sommige huizen hebben zelfs een zwembad, elektriciteit, een adres en een vermelding in het kadaster. Toch kunnen ze juridisch problemen opleveren. Hoe is dat mogelijk? Waarom grijpen gemeenten niet altijd in en welke risico’s lopen Nederlanders en Belgen die zo’n woning kopen?

Wie op zoek gaat naar een betaalbare finca in Spanje, komt regelmatig bijzondere advertenties tegen. Een vrijstaand huis met veel grond, een prachtig uitzicht en een aantrekkelijke vraagprijs. Soms blijkt tijdens het onderzoek dat de woning geen geldige woonbestemming heeft, ooit zonder vergunning is gebouwd of oorspronkelijk bedoeld was als landbouwschuur.

Toch wonen er vaak al tientallen jaren mensen in zulke gebouwen. Ze betalen gemeentelijke belastingen, ontvangen post en beschikken soms over aansluitingen op water en elektriciteit.

Dat lijkt tegenstrijdig, maar binnen de Spaanse wetgeving zijn het bestaan van een gebouw, het eigendomsrecht en de toestemming om het als woning te gebruiken verschillende zaken.

Een huis kan bestaan zonder juridisch een woning te zijn

Het belangrijkste verschil is dat tussen een gebouw dat feitelijk wordt bewoond en een gebouw dat volgens de ruimtelijke ordening als woning mag worden gebruikt.

In Spanje wordt dit grotendeels geregeld via regionale wetgeving en gemeentelijke bestemmingsplannen.

Een gebouw kan bijvoorbeeld geregistreerd staan als almacén (opslagruimte), nave agrícola (landbouwgebouw) of caseta de aperos (gereedschapsschuur).

Dat betekent dat de oorspronkelijke toestemming betrekking had op landbouw of opslag en niet op permanente bewoning.

Wanneer een eigenaar zo’n gebouw later voorziet van slaapkamers, een keuken en een badkamer, verandert de juridische bestemming niet automatisch.

Daarvoor kan een formele wijziging van gebruik, een cambio de uso, noodzakelijk zijn.

Of die wijziging mogelijk is, hangt onder meer af van de ligging en het bestemmingsplan.

Veel woningen zijn tientallen jaren geleden zonder vergunning gebouwd

Een belangrijke oorzaak ligt in de bouwgeschiedenis van het Spaanse platteland.

Vooral in delen van Andalusië, Murcia en de regio Valencia zijn in het verleden gebouwen neergezet zonder alle vereiste vergunningen.

Sommige begonnen als eenvoudige landbouwschuren of kleine zomerverblijven. In de loop der jaren werden ze uitgebreid met extra kamers, badkamers of een tweede verdieping.

Andere woningen werden direct gebouwd zonder volledige bouwvergunning.

Bij sommige gemeenten ontbrak destijds voldoende toezicht. Ook konden bouwactiviteiten jarenlang plaatsvinden voordat de overheid daadwerkelijk ingreep.

Dat betekent niet dat deze bouwactiviteiten legaal waren, maar verklaart waarom tegenwoordig bestaande woongebieden zijn te vinden waarvan een deel van de gebouwen niet volledig aan de stedenbouwkundige regels voldoet.

Waarom worden deze huizen niet gewoon afgebroken?

Een van de belangrijkste redenen is dat de bevoegdheid van de overheid om tegen bepaalde oude bouwovertredingen op te treden aan wettelijke termijnen gebonden kan zijn.

Dat wordt vaak verward met legalisatie.

Wanneer de termijn voor bepaalde handhavingsmaatregelen is verstreken, kan een gemeente onder voorwaarden niet langer eisen dat een overtreding via de gebruikelijke stedenbouwkundige procedure ongedaan wordt gemaakt.

Maar het gebouw wordt daardoor niet automatisch legaal.

Bovendien gelden belangrijke uitzonderingen. Bij bijvoorbeeld bepaalde beschermde gronden of andere ernstige overtredingen kunnen andere regels en termijnen gelden.

Ook blijven bestaande rechterlijke uitspraken en handhavingsbesluiten van belang.

Een woning die niet meer via een bepaalde procedure kan worden afgebroken, is dus niet noodzakelijk een woning die officieel mag worden gebruikt of uitgebreid.

Boletín Oficial del Estado+1

Het verschil tussen gedogen en legaliseren

In Spanje komen verschillende juridische situaties voor die voor buitenlandse kopers sterk op elkaar kunnen lijken.

Situatie Wat betekent het?
Legale woning Het woongebruik is stedenbouwkundig toegestaan en de vereiste procedures zijn doorlopen
Woning zonder volledige bewoningsdocumenten De woonbestemming kan legaal zijn, maar bepaalde documenten ontbreken of moeten worden bijgewerkt
Landbouwgebouw dat als woning wordt gebruikt De feitelijke bewoning komt mogelijk niet overeen met het toegestane gebruik
Oude illegale woning buiten bepaalde handhavingstermijnen Afbraak via die handhavingsroute kan onder voorwaarden niet meer mogelijk zijn, maar het gebouw is niet automatisch legaal
Woning met een bijzondere regularisatiestatus Er is een specifieke administratieve regeling toegepast; de precieze rechten en beperkingen verschillen per regio

Het is daarom onverstandig om alle woningen zonder cédula de habitabilidad of licencia de ocupación automatisch als illegaal te beschouwen.

Niet iedere Spaanse regio gebruikt dezelfde documenten en procedures. Bovendien is een ontbrekend bewoningsdocument iets anders dan een verboden woonbestemming.

In Andalusië kunnen oude illegale woningen een AFO-status krijgen

Andalusië heeft een bijzondere regeling voor bepaalde bestaande gebouwen die niet volgens de stedenbouwkundige voorschriften zijn gebouwd.

Deze status wordt aangeduid als Asimilado a Fuera de Ordenación, afgekort AFO.

Een AFO-besluit kan onder voorwaarden duidelijkheid geven over de juridische positie van een oud, onregelmatig gebouwd pand.

Daarbij kan ook worden beoordeeld of bepaalde veiligheids-, gezondheids- en milieumaatregelen noodzakelijk zijn.

Een belangrijke voorwaarde is dat de toepasselijke handhavingstermijn is verstreken of dat de wet om andere redenen geen herstelmaatregelen meer toestaat.

Een AFO-status kan het mogelijk maken om onder specifieke voorwaarden bepaalde werkzaamheden of voorzieningen te realiseren.

Maar de regionale overheid benadrukt uitdrukkelijk dat deze status geen volledige legalisatie van het gebouw betekent. Er blijven beperkingen gelden, onder andere voor verbouwingen en veranderingen van gebruik.

Junta de Andalucía+1

Ook in Alicante en Valencia bestaan bijzondere procedures

In de regio Valencia bestaat de regeling minimización de impacto territorial.

Deze is bedoeld om de ruimtelijke en milieugevolgen van bepaalde bestaande woningen op niet-bebouwbare grond te beperken.

Het gaat bijvoorbeeld om woningen waarvoor passende voorzieningen voor afvalwater nodig zijn of waar andere maatregelen noodzakelijk zijn om de belasting van de omgeving te verminderen.

Er bestaan procedures voor zowel groepen woningen als bepaalde afzonderlijk gelegen gebouwen.

Niet ieder perceel komt hiervoor in aanmerking en het indienen van een aanvraag betekent niet dat de woning automatisch wordt gelegaliseerd.

Ook kunnen de kosten aanzienlijk zijn wanneer bijvoorbeeld een geschikte afvalwaterzuivering, technische rapporten of aanpassingen aan het gebouw worden geëist.

De Valenciaanse overheid heeft bovendien een inventaris beschikbaar gesteld van woningen die mogelijk in aanmerking komen voor deze regeling.

Boletín Oficial del Estado+1

Waarom hebben deze huizen dan elektriciteit en betalen eigenaren belasting?

Dit is een van de grootste bronnen van verwarring bij buitenlandse woningkopers.

Een eigenaar kan jarenlang onroerendezaakbelasting, de Spaanse IBI, betalen over een gebouw.

Het pand kan ook een kadastraal nummer hebben en voorzien zijn van elektriciteit en water.

Toch bewijst geen van deze zaken op zichzelf dat de woning stedenbouwkundig legaal is.

Het Spaanse kadaster, Catastro, is in de eerste plaats bedoeld om vastgoed administratief en fiscaal vast te leggen.

Het feit dat een gebouw wordt geregistreerd en belast, betekent niet automatisch dat alle vereiste bouw- en gebruiksvergunningen aanwezig zijn.

Ook een elektriciteitsaansluiting die tientallen jaren geleden is aangelegd, bewijst niet dat de huidige inrichting of het huidige woongebruik is toegestaan.

De fiscale werkelijkheid en de stedenbouwkundige werkelijkheid kunnen dus van elkaar verschillen.

catastro.hacienda.gob.es

Je kunt soms zelfs ingeschreven staan op een niet-legale woonplek

Een ander opvallend verschijnsel is dat bewoners soms gewoon bij de gemeente staan ingeschreven.

Die inschrijving heet empadronamiento.

Volgens de Spaanse landelijke instructies moet het bevolkingsregister zoveel mogelijk weergeven waar iemand daadwerkelijk woont.

Zelfs ondermaatse of juridisch problematische verblijfplaatsen kunnen daarom voor gemeentelijke inschrijving in aanmerking komen, mits de feitelijke woonplaats volgens de procedure wordt vastgesteld.

Het doel is om inwoners administratief te registreren, niet om de stedenbouwkundige situatie van hun woning goed te keuren.

Dat iemand officieel op een adres staat ingeschreven, betekent dus niet dat de gemeente de woning als legaal woonhuis heeft erkend.

Boletín Oficial del Estado

Waarom laten gemeenten bewoners jarenlang met rust?

Daar kunnen verschillende redenen voor zijn.

Soms is er geen lopende handhavingsprocedure en is de termijn voor bepaalde maatregelen inmiddels verstreken. In andere gevallen is de gemeente nog bezig met het beoordelen van bestaande gebouwen of wacht zij op de uitkomst van een ruimtelijke procedure.

Ook kunnen prioriteiten, beschikbare capaciteit en de complexiteit van een dossier invloed hebben op de snelheid waarmee een gemeente optreedt.

Daarnaast bestaat er een belangrijk maatschappelijk verschil tussen het handhaven tegen nieuwbouw zonder vergunning en het aanpakken van een bestaand huis waarin een gezin al tientallen jaren woont.

Het optreden tegen zulke situaties kan ingewikkeld zijn, zeker wanneer meerdere bewoners betrokken zijn of de juridische status van het gebouw onduidelijk is.

Dat wil niet zeggen dat gemeenten onbeperkt mogen gedogen of dat bewoners daarmee een woonrecht verwerven.

Wat gebeurt er als een huis van eigenaar verandert?

Een belangrijk misverstand is dat een woning door verkoop automatisch een nieuwe juridische status krijgt.

Dat is niet het geval.

Een koper neemt het gebouw over met de bestaande stedenbouwkundige situatie.

Wanneer een huis oorspronkelijk zonder vergunning is gebouwd, verdwijnen die problemen niet doordat een Nederlandse of Belgische koper de woning bij een notaris koopt.

Ook een officiële koopakte en inschrijving bij het eigendomsregister, het Registro de la Propiedad, betekenen niet zonder meer dat het gebruik als woning is toegestaan.

Een koper moet daarom de geregistreerde eigendomssituatie én de gemeentelijke stedenbouwkundige gegevens afzonderlijk laten onderzoeken.

Kun je uit zo’n woning worden gezet?

Dat hangt volledig af van de juridische situatie.

Er is geen algemene regel dat de gemeente bewoners van een pand zonder woonbestemming onmiddellijk moet laten vertrekken.

Maar er bestaat evenmin een algemene garantie dat iemand er onbeperkt mag blijven wonen.

Bij ernstige overtredingen, veiligheidsproblemen of een toepasselijk handhavingsbesluit kunnen maatregelen volgen.

Afhankelijk van de situatie kan het gaan om een verbod op bepaald gebruik, herstelwerkzaamheden of in uitzonderlijke gevallen afbraak.

Vooral bij beschermde natuurgebieden, illegale nieuwbouw en gebouwen met ernstige veiligheidsrisico’s kan het risico groter zijn.

Bij oudere gebouwen waarvoor bepaalde handhavingstermijnen zijn verstreken, ligt dat anders, maar ook dan moeten de concrete stukken worden onderzocht.

De grootste problemen ontstaan vaak bij verbouwen

Veel eigenaren wonen jarenlang zonder problemen in een oude finca, totdat zij iets aan het huis willen veranderen.

Bijvoorbeeld wanneer zij een extra slaapkamer willen bouwen, het dak willen verhogen, een schuur willen ombouwen of een zwembad willen aanleggen.

Voor zulke werkzaamheden kunnen nieuwe vergunningen nodig zijn.

De gemeente kan dan ontdekken dat de bestaande woning niet over de juiste juridische status beschikt.

Zelfs wanneer bepaalde onderhoudswerkzaamheden zijn toegestaan, kan een uitbreiding of wijziging van gebruik verboden zijn.

Ook het vervangen van een verouderde septic tank kan aanleiding zijn om te onderzoeken of het gebouw aan milieu- en gebruikseisen voldoet.

Dat maakt het belangrijk om vóór de aankoop niet alleen de huidige situatie, maar ook eventuele renovatieplannen te laten beoordelen.

Wat betekent dit voor de waarde van een finca?

Een woning zonder volledig legale woonstatus kan aantrekkelijk geprijsd zijn.

Voor kopers lijkt dat soms een kans om voor relatief weinig geld een vrijstaande woning met veel grond te kopen.

Maar de lagere prijs kan samenhangen met beperkingen die later aanzienlijke gevolgen hebben.

Zo kan het moeilijker zijn om een hypotheek te krijgen, bepaalde verzekeringen af te sluiten of een grote verbouwing te financieren.

Ook toekomstige kopers kunnen terughoudend zijn wanneer er onduidelijkheid bestaat over de woonbestemming.

Daarom is een mooi gebouw met slaapkamers, een keuken en een zwembad niet automatisch evenveel waard als een volledig legale woning met vergelijkbare voorzieningen.

Waar moet je op letten voordat je zo’n huis koopt?

Voor kopers is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen wat fysiek aanwezig is en wat juridisch is toegestaan.

De volgende documenten en gegevens zijn bijzonder relevant:

  1. Nota Simple: wie is eigenaar en welke gebouwen en rechten zijn officieel geregistreerd?

  2. Catastro: welke gebouwen en oppervlakten staan administratief geregistreerd?

  3. Bestemmingsplan: is het perceel aangemerkt als stedelijke, landelijke of beschermde grond?

  4. Bouw- en gebruiksvergunningen: welke werkzaamheden en welk gebruik zijn officieel toegestaan?

  5. Bewoningsdocumenten: bestaat er een relevante licencia de ocupación, cédula de habitabilidad of andere vereiste verklaring?

  6. Handhavingsdossier: lopen er procedures, herstelbevelen of andere juridische maatregelen?

  7. Regularisatiestatus: bestaat er een geldig AFO-besluit of een andere toepasselijke administratieve regeling?

  8. Voorzieningen: zijn water, elektriciteit en afvalwaterzuivering legaal en geschikt voor het beoogde gebruik?

Een onafhankelijke advocaat met kennis van lokaal vastgoedrecht kan deze gegevens onderzoeken. Voor bouwkundige en stedenbouwkundige vragen kan daarnaast een architect of technisch architect nodig zijn.

Een woning die al dertig jaar wordt bewoond is niet automatisch veilig

Verkopers zeggen soms dat er geen probleem is omdat het huis al tientallen jaren bestaat.

Dat kan relevant zijn voor bepaalde handhavingstermijnen, maar vormt op zichzelf geen garantie.

De ouderdom van het pand, de bestemming van de grond, mogelijke uitbreidingen en eerdere besluiten van de gemeente spelen allemaal een rol.

Ook kan het verschil maken of het gebouw oorspronkelijk legaal was en later is uitgebreid, of dat de volledige woning zonder de vereiste vergunningen is gebouwd.

De uitspraak ‘de gemeente doet hier nooit moeilijk over’ is daarom onvoldoende zekerheid voor een aankoop.

Waarom wonen zoveel mensen er dan toch?

Uiteindelijk is de verklaring een combinatie van geschiedenis, wetgeving en de dagelijkse praktijk.

Veel gebouwen zijn tientallen jaren geleden neergezet, toen toezicht en ruimtelijke planning anders waren georganiseerd. Sommige zijn geleidelijk van landbouwgebouw veranderd in woonhuis.

Andere werden zonder vergunning gebouwd en zijn jarenlang blijven staan zonder dat handhaving tot herstel leidde.

Wanneer mensen eenmaal ergens wonen, belasting betalen en hun dagelijks leven hebben opgebouwd, kan die feitelijke situatie tientallen jaren voortbestaan.

De Spaanse wetgeving kent bovendien verschillende manieren om de positie van oude, onregelmatige gebouwen te beoordelen, zonder ze noodzakelijk volledig te legaliseren.

Dat is de kern van het verschil: ergens jarenlang kunnen wonen betekent niet automatisch dat een gebouw een officiële woonbestemming heeft.

Voor Nederlanders en Belgen die een finca willen kopen, is dit misschien wel een van de belangrijkste aandachtspunten op de Spaanse vastgoedmarkt. Een huis kan prachtig zijn, volledig ingericht en jarenlang bewoond, terwijl de juridische mogelijkheden veel beperkter zijn dan de advertentie doet vermoeden.

Dit achtergrondartikel is gebaseerd op Spaanse overheidsinformatie over illegale bebouwing, regionale regularisatieprocedures en de regels voor gemeentelijke inschrijving. Er is geen landelijk geverifieerd cijfer gebruikt voor het totale aantal bewoonde panden zonder geldige woonbestemming.

Vergelijkbare berichten